Drevni grad Svrljig nadomak Niševca

Drevni Grad Svrljig prema mišljenju nekih istraživača predstavlja prvorazredni kulturno-istorijski spomenik i izvanrednu znamenitost koja neodoljivo privlači čoveka. Zagonetno ime Svrljig  još  uvek nema jedinstveno etimološko tumačenje. Neki smatraju da je to reč turskog porekla, koja znači ždrelo. Interesantno je tumačenje Milana A. Kostića, koji smatra da je ovo ime tračkog porekla i da označava rečnu ribicu mren koja se i danas može naći u Svrljiškom Timoku.  Stari Grad datira još iz I veka posle Hrista, kada su ovim predelima vladali Rimljani. Izgrađen je u blizini sela Niševca i Varoši, na litici visokoj 505 metara nadmorske visine, sa leve strane Timoka. Sa ovih strmina mogu se videti veličanstveni stenoviti peizaži, ušće rečice Belice u Timok i njegovo vijuganje kroz klisuru.  Pristup gradu moguć je jedino sa severozapadne strane, iz pravca Pazarišta.

Prvi pisani dokument u kome se spominje Stari Grad Svrljig je  Pojtintigerova tabla (Tabula Peutingeriana), rimska mapa iz IV veka naše ere. Na ovoj mapi prikazan je stari rimski put, koji je voddio od Niša do Arčera na Dunavu. Na tom putu dve glavne tačke bile su Timacum Maius i Timacum Minus (Veliki i Mali Timok). Istraživanja pokazuju da se Timacum Maius nalazio upravo kod Niševca, odnosno Starog Grada Svrljiga. Do VI veka bio je rimski kastel koji je štitio prilaz banjskom naselju Banjici i Varoši, a o tome nam pored Pojtingerove table govore još neki spomenici materijalne kulture:

• Žrtvenik od krečnjaka koji je otkriven 1931. godine u Niševcu. Posvećen je bogu Jupiteru, danas se nalazi u niškoj tvrđavi, a tekst isklesan u krečnjaku je u izvesnoj meri oštećen.
• Blok od krečnjaka, pronađen u Banjici, u podnožju starog grada. Posvećen je imperatoru Cezaru (kao i Miljokaz pronađen kod Plužine), ali nažalost, nije poznato gde se danas nalazi.
• Najzad, treba spomenuti i Ploču od belog mermera pronađenu 1886. godine u ruševinama samog drevnog grada. Posvećena je boginji Heri i pretpostavlja se da je bila deo nekog većeg spomenika. Preneta je u Narodni muzej u Beogradu, odakle je nestala.

Grad Svrljig uništen 441. godine naše ere pod najezdom Huna i ponovo je obnovljen tek 535. godine od strane cara Justinijana. Kao vizantijski grad imao je važnu stratešku i regionalnu funkciju.

1182. godine drevno utvrđenje pretrpelo je još jedno rušenje tokom osvajačkih pohoda Stefana Nemanje i tada prelazi u Spske ruke. U periodu Nemnjića tokom srednjeg veka Svrljig je bio poznata župa, centar pismenosti i kulture, duhovno žarište. Pripadao je zajedno sa Toplicom Niškoj eparhiji. U okolini grada nalazilo se nekoliko crkvica i isposničkih pećina. O svemu ovome svedoče i čuveni Svrljiški odlomci jevanđelja, napisani 1279. godine, a publikovani 1994.

Posle Kosovske bitke drevni grad Svrljig postaje Turska varoš. Opšte kulturni prestiž nestaje, a duhovni život potpuno zamire. Svrljig se pretvara u »lep i šaren grad«. Imao je važnu vojnu i administrativno-sudsku funkciju, a termo-mineralne vode Banjice predstavljale su poznato lečilište. Nakon demineralizacije vode Banjica ostaje privlačno izletište. Tokom Turske vlasti, Svrljig nije bio samo utvrđeni grad na steni, kao za vreme Rimljana i Nemanjića, već i grad i varoš na Pazarištu, severozapadno od utvrđenja. Administrativno, nalazio se u Vidinskom pašaluku sve do 1833. godine, međutim 1800. je potpuno uništen i oplenjen u borbi sa vidinskim odmetnikom Pazvan – Ogluom. Od tada više nije obnavljan.

Oronuli ostaci utvrđenja, dodatno oštećeni 1999. godine tokom bombardovanja i dalje stoje na usamljenoj litici iznad Banjice boreći se protiv zuba vremena i zaborava.